سنڌ ۾گورنري، گورننس ۽ ڊٺل رستا

عاجز جمالي

سنڌ ۾ جنرل مشرف دور ۾ ڪانٽريڪٽ تي آفيسر مقرر ڪرڻ جو رجحان وڌيو ۽ ڪيترن ئي اهم عهدن تي ڪانٽريڪٽ آفيسرز مقرر ٿيا. وڏا نالا رکندڙ ڪامورا ڄڻ ريٽائرڊ ٿيا ئي ڪو نه هئا ان ۾ سنڌ جي هاڻوڪي ۽ تڏهوڪي گورنر جو وڏو هٿ رهيو. پر چار سال اڳ جڏهن پيپلزپارٽيءَ جي سرڪار آئي ته ماشاءَ الله انهيءَ به ساڳي تسلسل کي برقرار رکيو. سڄي ملڪ ۾ سول نوڪر شاهيءَ جو راڄ وڌيڪ مضبوط ٿيو. آرمي چيف ۽ آءِ ايس آءِ جي سربراهه کي پڻ ٻن سالن جو وڌيڪ ڪانٽريڪٽ ڏنو ويو. مطلب ته ريٽائرڊ ٿيندڙ آفيسرن لاءِ اهڙيون سهولتون پيدا ڪيون ويون جو زندگي جي هر شعبي ۾ نوان اُسرندڙ آفيسر دٻجي ويا. موجوده سرڪار  ۾ ”گورننس“ جي حوالي سان ٽي چار اهڙيون خرابيون رهيون جن انتظامي طور سرڪار کي ڪمزور ڪيو ۽ عوامي طور مسئلا حل نه ٿيا، بلڪه انهن سببن جي ڪري ئي ملڪ ۾ ڪرپشن ۾ واڌارو ٿيو.

 ترقي حاصل ڪري اهم عهدي تي پهچڻ وارو جونيئر آفيسر ايڏو ڪرپٽ ناهي ان جي ڀيٽ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين سرڪاري کاتن تي راڄ ڪندڙ گڻنگ قسم جو ڪامورو ريٽائرڊ ٿيڻ کانپوءِ ايندڙ سال ٻه سال رڳو ان لاءِ گذاري ٿو جو مال ٺاهڻو آهي.ٻي خرابي اها ٿي جو منظور نظر آفيسر اهم عهدن تي رهيا. اهليت جو ٻيڙو ٻوڙيو ويو. ٽيون وري کاتن ۾ ٻين کاتن کان من پسند ماڻهو آڻي مقرر ڪيا ويا ۽ لاڳاپيل کاتي جو اهل ماڻهو دربدر رهيو.

سنڌ ۾ هر سرڪاري کاتي ۾ اڻ لاڳاپيل کاتن جا آفيسر ملندا ۽ هر کاتي ۾ ڪانٽريڪٽ آفيسرز ملندا. ان جو بنيادي ڪارڻ سياسي مصلحتون ۽ مفاهمت جو اهو نعرو آهي جيڪو ڳٺ جوڙ ۽ وڌ کان وڌ مطالبا مڃائڻ لاءِ گذريل چئن سالن کان استعمال ٿيندو رهيو. اڃا تائين به سياسي مفاهمت جو نالو ان لاءِ استعمال ٿي رهيو آهي. اها مفاهمت جنهن اين آر او جي صورت ۾ وزيراعظم کي سپريم ڪورٽ تائين پهچائي ڇڏيو پر سرڪار جا اتحادي مفاهمت جي نالي تي هر قسم جو مفاد حاصل ڪندا رهيا. تازو سنڌ ۾ هڪ ريٽائرڊ آفيسر کي ٻيهر چار سال ڪامورڪي زندگي ڏيڻ لاءِ سنڌ جي گورنر آرڊيننس جاري ڪيو.هڪ ريٽائرڊ آفيسر جيڪو ريٽائرمينٽ کانپوءِ چار سال موج ڪندو رهيو. قانون مطابق اُهو چار سال کان وڌيڪ عرصو رهي نه ٿو سگهي پر کيس ساڳي عهدي تي برقرار رکڻ لاءِ سنڌ جي گورنر ”گڊ گورننس“ جو اعليٰ مثال قائم ڪندي هڪ فرد لاءِ آرڊيننس جاري ڪري نئون قانون ٺاهيو. لازمي آهي ته اهو آرڊيننس اڳتي هلي سنڌ اسيمبليءَ مان قانون جي صورت ۾ منظور ٿيندو.  ڏٺو وڃي ته اسيمبلي جڏهن سيشن ۾ نه هُجي ته آرڊيننس جاري ٿيندو آهي پر مزيدار ڳالهه ته هن ڀيري اسيمبليءَ جو اجلاس به هلندڙ آهي تڏهن به سنڌ جي گورنر آرڊيننس جاري ڪري سنڌ جي محتسب اعليٰ اسد اشرف ملڪ کي ٻيهر چئن سالن لاءِ صوبائي محتسب اعليٰ مقرر ڪيو. هاڻي اسد اشرف ملڪ 2016ع تائين سنڌ جو محتسب اعليٰ رهندو. ريٽائر ٿيڻ کانپوءِ به 8 سال جي سرڪاري ملازمت هي بلڪل انوکو مثال آهي. اسد اشرف گورنر هائوس جو ايڏو پيارو آهي جو کيس ٻيهر چار سال نوڪري ڏيڻ لاءِ گورنر هائوس ۾ تقريب به رکي وئي. ان تقريب جي گورنر هائوس پاران جاري ٿيل پريس رليز ۾ همراهه جي شان ۾ ايڏو ڪجهه لکيو ويو جو سنڌ ۾ ڄڻ ڪو ٻيو اهڙو اهل ماڻهو ئي نه هُجي پر ان پريس رليز جو آخري جملو هن ريت آهي ته ”گورنر سنڌ ڊاڪٽر عشرت العباد خان وڏي وزير سيد قائم علي شاهه جي مشاورت سان اسد اشرف ملڪ کي چئن سالن جي مدت لاءِ صوبائي محتسب مقرر ڪيو آهي.“

منهنجو خيال آهي ته سيد قائم علي شاهه به پنهنجي چئن سالن جي وڏ وزارت دوران پهريون ڀيرو ڪنهن ريٽائرڊ ڪاموري کي 8 سال سرڪاري نوڪري تي رکڻ جي صلاح ڏني هوندي. هن حڪومت ۾ گورنر يا وڏو وزير پاڻ ته پنج پنج سالن لاءِ آيا آهن پر هو هڪ ريٽائرڊ ڪاموري کي 8 سالن جي نوڪريءَ جو ”گارنٽي ڪارڊ“ ڏيئي وڃن پيا. يعني سندن سرڪار ختم ٿيڻ کانپوءِ به ريٽائرڊ پوليس آفيسر سنڌ جو محتسب رهندو. چوندا آهن ته نوڪريون وڪرو ٿينديون آهن. اسد اشرف ملڪ ان جو هڪ کليل ثبوت آهي. هن کان اڳ ملير ڊولپمينٽ اٿارٽيءَ جو ايم ڊي ڪوهاٽي  هو، جنهن کي پڻ سنڌ جو گورنر ڪانٽريڪٽ ڏياريندو رهيو. اڄڪلهه اُهو ڪوهاٽي فرار آهي. مٿس نيب جا ڪيس آهن. اهڙا ٻيا به ڪيترائي اعليٰ آفيسر آهن جن کي سنڌ جو گورنر ڪانٽريڪٽ تي مقرر ڪندو آهي. سنڌ جي يونيورسٽين جا وائيس چانسلر هجن يا صحت کاتي جي مختلف پراجيڪٽس جا ڊائريڪٽر هُجن، وڏين اسپتالن جا ميڊيڪل سپرنٽينڊنٽس هجن، مطلب ته هر شعبي ۾ هن قسم جا مثال ملندا. اسد اشرف ملڪ سنڌ جو اڳوڻو آءِ جي ۽ ڪراچي جو اڳوڻو سي سي پي او آهي. هو اينٽي ڪرپشن کاتي جو چيئرمين به رهي چڪو آهي. مطلب ته هميشه اهم سڻڀن عهدن تي رهيو آهي پر 2008ع ۾ هو سرڪاري نوڪريءَ تان ريٽائر ٿي ويو، بعد ۾ سنڌ جي گورنر کيس صوبائي محتسب اعليٰ مقرر ڪيو. اسد اشرف ملڪ جڏهن کان سي سي پي او ڪراچي هو تڏهن به اتحادين جو منظور نظر هو. هاڻي ته مٿس مهربانين جي برسات ٿي وئي آهي. مون هڪ سينئر صحافي کان پڇيو ته آخر هڪ ريٽائرڊ آفيسر 8 سالن تائين ڪيئن ٿو آفيسر رهي ۽ رڳو سندس لاءِ قانون کي تبديل ڪيو ويو آهي آخر اهڙو  ڇا ڪمال آهي سندس مختصر جواب هو هر سال 50 لک روپيا. ان مان اندازو  ڪري سگهجي ٿو نوڪريون ڪيئن وڪامنديون آهن. ”گڊ گورننس“ ۽ گورنر جو به ان کان وڌيڪ اعليٰ مثال ملي نه ٿو سگهي. سنڌ ۾ محتسب اعليٰ جي آفيس عوام آڏو آهي. سنڌ جي غريب عوام سان ظلم ڪندڙ سرڪاري عملدارن جو ڪيترو احتساب ٿيو آهي اهو به سامهون آهي.

سنڌ ۾ روڊن جي حالت:

ڪراچيءَ کان نڪرو جيڪڏهن نيشنل هاءِ وي وٺو ته سکر تائين روڊ جي حالت ڏسو. وري سکر کان جيڪب آباد يا ڪشمور تائين ان کان به بدترين حالت. جيڪڏهن ڪراچي کان لاڙڪاڻي وڃجي ته انڊس هاءِ وي آهي. ڄامشوري کان وٺي لاڙڪاڻي تائين انڊس هاءِ وي جو حال پورو آهي. گذريل سال جي ٻوڏ کان اڳ سيوهڻ تائين انڊس هاءِ وي جي حالت بهتر هئي پر هاڻي اُن جا به ڪم لهي ويا. ڪراچيءَ کان ٺٽو، سجاول، بدين ۽ پوءِ اتان کان ٿرپارڪر تائين. وري موري کان ٻانڌيءَ تائين، نوابشاهه کان سکر تائين. سنڌ جا سمورا روڊ اکڙي چُڪا آهن، ڄڻ سڄي سنڌ جي ترقي اکڙي چُڪي هجي. هر ماڻهو اهو سوال ٿو ڪري ته پيپلزپارٽيءَ جي سرڪار ۾ سنڌ ائين ترقي ڇو نه ٿي ڪري جيئن پنجاب ۾ ترقي ٿئي ٿي؟ اهو سوال مون گذريل ڳچ سالن دوران ڪيترن ئي فيصلا ڪندڙ ادارن جي سربراهن، ڪيترن ئي حاڪمن ۽ ڪامورن کان پڇيو آهي. ڪو به ماڻهو مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو آهي.گذريل ٽيهه سالن کان جوهي کان ٽنڊو رحيم ويندڙ روڊ جي حالت جيئن جو تيئن ڏسي اندازو ڪري سگهجي ٿو ته اسان وٽ سڀ کان وڌيڪ ڪرپشن ورڪس اينڊ سروسز کاتي ۾ آهي. تازو سنڌ جي وڏي وزير پاران سنڌ ۾ روڊن جي اڏاوت جو هڪ ماسٽر پلان ٺهرايو ويو آهي. گذريل ڏينهن وزيراعليٰ هائوس ۾ ٿيل هڪ اعليٰ سطحي اجلاس ۾ ڊاڪٽر قيصر بنگاليءَ اهو پلان پيش ڪيو، جنهن سان وڏي وزير به اتفاق ڪيو. ان پلان ۾ سنڌ اندر 3 هاءِ ويز جو منصوبو جنهن ۾ 6 نوان روڊ مڪمل ڪرڻ جو رستو ڏيکاريو ويو آهي. پلان ڪجهه هن ريت آهي.

(1) گهوٽڪي، ڪنڌڪوٽ، ٺل، جيڪب آباد، رتوديرو، لاڙڪاڻو، خيرپور. هي ڪل 200 ڪلوميٽر جو روڊ آهي.

(2) خيرپور، ڪوٽڏيجي، ڪوٽ لالو، نوابشاهه.هي ڪل 155 ڪلوميٽر جو روڊ آهي.  (3) دادو، مورو، جمال شاهه، قاضي احمد، نوابشاهه، سانگهڙ، ميرپورخاص، بدين. هي ڪڪل 325 ڪلوميٽرن جو روڊ آهي. (4) سڪرنڊ، نوابشاهه، 60 ڪلوميٽر جو روڊ. (5) شاهپورچاڪر، شهدادپور، ٽنڊوآدم، ٽنڊوالهيار، 85ڪلوميٽر.

(6) حيدرآباد، ٽنڊو محمد خان، بدين 100 ڪلوميٽر.

(7) حيدرآباد، ٽنڊو الهيار، ميرپورخاص، 60 ڪلوميٽر.

(8) ڪراچي، ٺٽو، بدين، مٺي، اسلام ڪوٽ، هي به ڪُل 300 ڪلوميٽر جو روڊ آهي.

هن پلان ۾ ٻڌايو ويو آهي ته سنڌ جي سڀني  شهرن جو ڪراچيءَ سان ڳانڍاپو انهن روڊن ذريعي ٿي سگهي ٿو.هن وقت ڄاڻايل سڀني رستن جي حالت بدتر آهي. هنن روڊن جي تعمير لاءِ وڏي وزير هڪ بورڊ قائم ڪيو آهي. سنڌ ۾ روڊن جي حالت پڻ ”گڊ گورننس“ جي منهن تي چماٽ برابر آهي. چار سال گذري ويا پر سنڌ ترقيءَ جي سفر کان گهڻو پري آهي. هلندڙ سرڪار شايد باقي ڪجهه مهينن جي مهمان آهي. هلندڙ سال چونڊن جو  امڪان آهي. سرڪاري پارٽيءَ وٽ ايندڙ عام چونڊن ۾ صرف هڪ ئي نعرو هوندو آهي ته ان ڪهڙا ترقياتي ڪم ڪرايا. سرڪاري پارٽي هر طرف تنقيد جي تيرن جو شڪار آهي. ملڪي حالت بابت، سياست بابت ۽ سياسي اختلافن سبب ڪيترائي بحث ڪندا رهيا آهيون پر سٺي حڪمراني بهرحال اسان کان پري آهي. روڊن جي حالت نه سڌرڻ ۽ ڪانٽريڪٽ تي آفيسرن جون مقرريون ٻه وڏا مثال آهن.

هي جيڪي 8 روڊ پلان ۾ شامل آهن اُهي ايندڙ 8 مهينن ۾ ته بهرحال ٺهي نه سگهندا پر موجوده سرڪار جيئن هڪ ڪاموري لاءِ 8 سال نوڪريءَ جو بندوبست ڪري سگهي ٿي، تيئن نئين مالي سال جي بجيٽ ۾ هنن روڊن بابت رقم رکي سگهي ٿي.

aajizjamli100@yahoo.com